20/11/09

Recuperando bel poema biello

Almendreras en un campo albandonau

Almendreras en o silenzio
Foto: Chuan Ch. Bielsa

En o camín callau

A! Ye difízil escribir un poema.
UN POEMA...
Cal baxar ta las barellas
d'os güesos y o carnuz.
Cal fer a casa
en cados y raboseras.
Cal tirar-se como polbo
los bestius y lo que tiengas.
Ye difízil escribir un poema.
UN POEMA...
Ye arrullar en fumaral
como traste la riqueza,
fincar-se de chinullos en a piedra,
acachar os güellos
enta la tierra y las cullebras,
emparar a fren
en a finestra d'a no-cosa,
zarrada,
de fusta querada y muerta.
Ye aparar os besos
d'as gotas espulladas
de tronadas salbaches sin cadenas
en caxos y ninetas,
en o güembro solenco d'a tristeza.
Ye aimar agora en a derrota
as aspras ziudaz negras
d'os cucos y replegar-bi
a luz d'as suyas fuesas.
Escribir un poema ye difízil.
UN POEMA...
Cal chirar-lo tot
en orazión enta o misterio,
cal dixar que a boluntá
la prenga toda o zielo.
Ye dixar que te prengan boiras pretas
como goteta fresca.
Ye cuasi no tener ni carne,
no aber pelleta ni de fiera,
ye bibir
como ombre u bestia
en una borda bueita,
amorosiada por plebidas y oblidos
y soledaz amarillencas.
Escribir un poema ye difízil.
UN POEMA...
Cal aber dau toz os espazios
d'a conzienzia
a lo que quiera l'alto zielo
que yo seiga,
a lo que o zierzo quiera
que yo beiga.
Cal aber dixau a casa
por a pregaria nueiturna
d'as estrelas,
cal caminar sin de cosa
en o país de l'ausenzia,
planas y planas sin meta,
sólo cantas de distanzias,
cantas de paxaros yermas.
Ye difízil escribir un poema.
UN POEMA...
Ye esborrar o propio nombre
en ista Tierra,
fundir-se en o bardo
de toda bida ziega,
disaparixer en o tollo alto d'a tronada,
en o camín callau
y en a fe sacra
sin de buegas.

Chuan Chusé Bielsa

Nota.- O poema publicato astí alto lo escribié ya fa muitismo tiempo, en os primers nobanta, en un atro sieglo doncas _no ricuerdo a calendata esauta_, y forma parti d'ixos poemas que o poeta no remata d'incorporar a la suya obra, y ban quedando xublidatos en bel alpartau calaxo _poemas que muitas begadas se trafegan ya ta cutio.

Son poemas que s'escriben en bels intes perdius, esfilorchaus, en o tiempo _¿atemporals?_, plenos de berdá poetica, espullatos. Tan buedos d'ego i son, que a begadas o mesmo poeta los beye como bella mena d'amaus monstros que biben difuera d'iste mundo, pero que a la fin, por ixo mesmo, puede que sigan portadors de bellas gotetas d'una rosada d'eternidá.

Por ixo a begadas o poeta gosa publicar ista mena de poemas, dimpués de trobar-los con sospresa, popiellos, entre barrechas de papers biellos. Por ixo istos poemas dixan a begadas o suyo reino de calaxos silenziosos. Por ixo lo poeta gosa publicar-los; porque remera que cuan os escribió, allá luen en una epoca de silenzio, tremolaba una sinzeridá gran. Y solamén ixa rara sinzeridá ye autentica poesía.

Poesía clasica en aragonés chistabín

Al canto'l Zinqueta - Nieus Luzía Dueso lascorz

Portalada d'o libro "Al canto'l Zinqueta"
Nieus Luzía Dueso Lascorz ye una enamorada d'a suya Bal de Chistau, y canta a la suya tierra y a las suyas chens con una sensibilidá y una musica insuperables.

La orazión de una pastora de Plan

Puyalfá, La Selba, es campos de Lisé,
es pinás escurizos del Emprío...
con las güellas, al tarde, ¿t'an diré
si alí no i puedo'stare con el frío...?
Iré ta Pitiligüé, que en el Solano
las reses se me fartan y yo filo.
Mañana, la Purisma... ¡Cómo chela'sta tarde!
y, ¡qué bien si esta noche nebase!
Si la Birgen sentise lo que digo...
La pastoreta secute la cabeza
como si d'un sueño raro despertase.
Arreando las güellas más lixera,
cara'l Solano las leba, que se farten.
Dende Pitiligüé mira'l Emprío
que se torna más negro. Ya no sabe
si metese a filá u enzendé fuego.
Cuan de camín la tarde s'escureze...
Y una foguera chicota'nziende luego.
Alredó de las flamas fuy la lana
que s'eslisa acoriendo per es dedos.
Una fusada negra, toba, maja,
que fila'n poco rato sin esfuerzo.
Que ye farta de filá, de guardá güellas,
de puyá per costeras y per puertos.
Mirando t'al rabaño, se repiensa:
– ¡Qué bien si esta noche nebase!
Mañana irí ta misa, que bien luego
apañaré el ganau y, cuan baldeen,
ya seré presta ta diye. Perque quiero
dezile muitas cosas a la Birgen.
Pero... si fa buen tiempo, ya no puedo.
Que tiengo que soltalas ta'l Emprío
u ta'l Solano, perque ¡yay que felo!
Cuan se fayó de noches, la pastora,
replegando'l ganau, miraba'l tiempo,
y bieba escurezese más el zielo.
Sentindo que se feba bien contenta;
como si bela boz le izise ya per drento:
– Esta noche, una sabana blanca
bendrá a tapate toz es paixenteros...
En casa, en la bilada, ba acabare
d'engordare de la rueca'l tocho seco.
Cuan se'n bayó a dormire, bien templada,
ni cuenta se ba dare de que'l tiempo
s'aprestaba ta nebare. De mañanas,
cuan se ba lebantare, yera muerto
de tot l'aire'n la montaña.
Yeran blancos es picos, es tellaus, es güertos.
Yera blanco'l lugá... Blancas las ramas,
blancas tamién las laderas, es recuestos.
Asta'l sol, reluziente cuan baixaba
al canto del piná, paixeba quieto,
como si no s'atribise a reluzire
per miedo d'emporquiare'l blanco suelo.
¡La Birgen m'ha sentiu! - ba dezire
la pastora, mirándose'l nebazo. - Boi correndo
a aprestame ta Misa... que no quiero
allegare la zaguera ta la ilesia.
Cuan la Misa'mpezó, ya yera ella
feba rato'sperando; que eba quiesto
marchare antes, t'agraezere luego
la grazia que la Birgen l'eba feto.
Feba frío'n la ilesia... Se chelaba.
Pero sentiba como si tenese un fuego
que l'abrasaba y le rediba drento.
Y, a lo que pasaba a comulgá, se mira
ta la cara de la Birgen... Cuento
qu'el tiempo se paró'n aquel momento.
¡La Birgen se'n rediba y la miraba!
Y ella, sin sabé qué yera aquello,
se'n rediba y ploraba... Tot de bez.
Asta qu'al fin, cuan la chen ya s'escapaba,
la mozeta, sin sabere qué deziba,
besando con es güellos a la Birgen
no ba sabé so que rezare: ¡¡Grazias!!
Y con l'alma rebotida d'alegría,
se'n tornó, bien lixera, cara a casa.

Nieus Luzía Dueso Lascorz

Nota.- A primera edizión d'o gran de libro de poemas de Nieus Luzía Dueso lascorz "Al canto'l Zinqueta" se publicó en Uesca en 1980 por o serbizio de publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. L'autora ye una sobrebuena poeta, una d'as millors en aragonés de toz os tiempos, abendo publicau antimás en o suyo dialeuto chistabín narrazión, cuentos y asayo.

En ARTEBIELSA, podez leyer antiparti a suya poesía "Plebeba", que tamién amanexe en o libro cuaternau.

31/10/09

Poema de Pablo Neruda

A callar

Agora contaremos doze
y nos quedamos toz sin fer cosa.

Por una begada sobre a Tierra
no charremos en dengún idioma,
por un segundo aturemo-nos,
no bochemos tanto los brazos.

Serba un minuto fragán,
sin priesas, sin locomotoras,
toz estárbanos aunitos
en un proyeuto instantanio.

Os pescataires d'a mar fría
no ferban mal a las ballenas
y o treballador d'a sal
güellarba as suyas mans crebazadas.

Os que paran guerras berdas,
guerras de gas, guerras de fuego,
bitorias sin garra sobrebibién,
se meterban unas ropas puras
y caminarban con os suyos chirmans
por a guambra, en paz.

Que no se trafuque o que deseyo
con a inaizión definitiba:
a bida ye solamén lo que se fa,
no quiero cosa con a muerte.

Si no podiemos estar chuntos
bochando tanto as nuestras bidas,
tal begada no fer cosa una begada,
tal begada un gran silenzio pueda
interrumpir ista tristura,
iste no entender-nos nunca
y menazar-nos con a muerte,
tal begada la Tierra nos amuestre una lizión
cuan parixca que tot siga muerto
y dimpués tot siga bibo.

Agora contaré dica doze
y tu te callas y yo me'n boi.

Pablo Neruda
Traduzión libre feita por Chuan Chusé Bielsa

• Puedes leyer o poema en l'orichinal en castellano y sentir a preziosa bersión musicata que en fazió Julieta Venegas punchando en o siguién binclo :

  A callarse - Poema de Pablo Neruda.

• Articlos parellanos en ARTEBIELSA :

  Omenache a Mario Benedetti.

26/10/09

Poesía en aragonés - No saluda

No saluda

Ilustrazión de Francho Nagore

Ilustrazión de Francho Nagore
Debuxo a tinta de Francho Nagore,
incluyito en o lumero 93 d'a rebista FUELLAS,
ilustrando lo poema "No saluda".

Yera nino,
y yaya con tu paseyaba
por os camins blanco-amariellos
de Piagordo.
As calmas rayadas d'o sol
a la tardada
feban polius os deseyos.
Allora me dizibas amorosa
que caleba saludar
con un sonriso,
con adioses,
a o labrador que tornaba
con una xata de sudors en o güembro
u a las mullers que descansaban un ratet
a lo que remataba la luz,
como en una ilesia d'o yermo.

Y yo sonrisaba y mobeba la maneta
fendo tal como dizibas
ta saludar a toz.

Y me dizibas quiesta yaya
en o paseyo amarillenco
cuallato de tardada
que a os cans albandonatos
y a os gatos perditos y a cullebras
y a os fardachos chigans que trabesan os camins
sobre o duro polbo blanquinoso
d'ista tierra
caleba decamín esfuriar-los
con rabia y piedras.

Me dizibas...
¡ai quiesta yaya buena!
cuan encara yeras con yo y con ellos.

He tornato güei
a paseyar en silenzio
por os camins d'a infanzia;
as colors amariellas son unas atras
colors amariellas,
o tiempo ha saturato d'imáchens
os míos güellos,
días y nueis s'han impreso en a carne
como siñals en flamas.

He tornato güei
y he saludato con un crostón d'afeuto y pan,
con un sonriso,
a o can albandonato
de güellos baxos,
de güellos debuxando feredá y fambre,
lo he saludato como a un igual sobre ista tierra,
como asobén se saludan os amigos,
como dizibas yaya que fese con os ombres
li he dato lo que teneba.

He tornato güei
y he saludato con carizias berdaderas,
con as carizias que os ombres queresen
y asobén no tienen,
a uns gatolins perditos y amagatos
entre as espigas berdas d'os trigazals,
entre o sol canso y os ababols de mayo,
y he dixato que as suyas zarpetas
me puyasen por os piez y por a boca.
A gata dende o camín m'aguaitaba
más comprensiba que os umanos,
con a sabiduría que os umanos queresen
y asobén no tienen.

He tornato a la fin
enta la casas,
licheramén royiscas sobre os teitos,
ya canso,
zarrando a meyas os güellos
contra un sol eslanguito.
M'he alpartato y he dixato paso
a unas mullers y a uns ninos

que aprobeitaban a ultima frescor d'o día.
M'he alpartato maquinal,
dixando lo espazio nezesario,
contemplando tanimientes con cansera
a estrania forma penumbrosa d'as cosas,
o deseyo amortato d'as cosas,
y ya en a funda contemplazión
solamén m'ha sospreso,
solamén m'ha anguniato,
a boz d'un nino que ya m'eba trobato,
una boz acusatoria,
un reproche sinzero de nino:
"¡No saluda...!"

Chuan Chusé Bielsa

Debuxo de Francho Nagore

Ilustrazión de Francho Nagore
Debuxo a tinta de Francho Nagore,
incluyito en o lumero 93 d'a rebista FUELLAS,
ilustrando lo poema "No saluda".

O poema "No saluda" se publicó ya fa muito tiempo, en o lumero 93 (correspondién a chinero-febrero de 1993) d'a rebista FUELLAS, publicata por o Consello d'a Fabla Aragonesa. O poema ocupa as pachinas 28 y 29 en ixe lumero, ilustratas por Francho Nagore con dos debuxos a tinta.

Iste poema lo conzibié y escribié orichinalmén en aragonés común. Más adebán, fize una bersión d'o poema en castellano-aragonés que se publicó en a rebista CIERZO d'Andorra. Ista bersión ye la que prenió como alazet o gran cantautor andorrano Carmelo Valero Planas (residén en a Liguria italiana) ta tornar-la en una preziosisma canta que incluyó en o suyo zaguer treballo, "Sin pretensiones".

O mesmo Carmelo Valero cantó "No saluda" en o gran rezital poetico que se fizo en Andorra a primers de setiembre d'ista añada de 2009 en l'armita d'o Pilar, do rezitoron as suyas composizions os poetas andorranos, antimás d'estar un omenache a Mario Benedetti (bels rapsodas leyoron poemas d'iste autor uruguayo, entre atros Eloy Fernández Clemente). Iste rezital estió tot un esito de publico, l'armita yera a rebutir de chen y ta asabelas personas que acudiban por primera begada a ista mena de rezitals estió tot un trucazo y una agradable sospresa. En o mío caso, leyé os poemas "Almendras en a falsa", en castellano-aragonés y "San Macario de Andorra" en castellano. A bielliza armita d'o Pilar (construyita a partir d'un nuclio romanico d'o sieglo XII) an que se zelebraba l'auto se troba a os piez d'o mon San Macario, que ye tot un emblema y un orgüello ta toz os andorranos.

20/10/09

Poesía en aragonés común

O pino oblidato

Parixe complicata la esistenzia
(¿lo ye?).
A capeza ye plena
de roídos d'o mundo.
O tiempo ye tot ocupato
y camina masiau rapido
(tic-tac, tic-tac, tictac, tac...)
entre pensamientos tresbatitos,
sin silenzios,
sin espazios.

Pero t'aspera encara
o pino oblidato,
a musica distinta.
O pino en a suya rechión
perdita d'uniberso,
aguaitando perén
os suyos amaus campos
d'almendreras, oliberas y disiertos.
Soledà que medita.

Ricordés o pino en o tuyo camín,
u tal begada el te trucó
dende una calma
que ya no yera la tuya.
¡Qué canta de paz
crexió en o mundo, fresqueta,
en sentir a suya abrazada!
A capeza, os pensamientos,
se capuzoron en as auguas
d'un ibón de pureza.

¡Qué musica brollaba
ta la sete más gran!
Os camins d'a bida
se feban bien claros,
crexeban goyosos en o tuyo peito
como una sapia berda y poderosa
puyando dende mundos
que ya no ricordabas.

Bi ha remeyos senzillos, a begadas,
ta tronadas de l'alma.
Bi ha musicas simplas y dibinas
que curan con aires de silenzio,
con un amorosiar sin tiempo,
con un ritmo puro sin d'engaños,
y ban aladrando luminarias con a bisa,
y danzes y frescors d'os zielos;
umilde pino que bas sanando
con carizias.

Chuan Chusé Bielsa

19/08/09

Poesía anonima en aragonés común

Almendreras albandonatas

Almendreras albandonatas
Foto: Chuan Ch. Bielsa

Diz

Diz qu'ista tierra ye fiera.
Ixo diz o mon tallau
sin arbres, sin auguas;
tot zaborros y tierra.

Fiera ye, fiera.

Diz qu'ista tierra ye xuta,
ixo dizen os Monegros:
a sequera de contino,
entalto lo sol y siempre buena polbera.

Xuta ye, xuta.

Diz qu'ista tierra ye proba.
Ixo diz a güelleta
farta de tener por chenta punchos
y malas yerbas sin nombre.

Proba ye, proba.

Diz qu'ista tierra ye... ¡Pa qué!
Diz qu'ista tierra ye nuestra.

J. C.

• O poema Diz se publicó en a rebista FUELLAS, editata por o Consello d'a Fabla Aragonesa, en o lumero 29 de Mayo-Chunio de 1982.

29/07/09

Picasso azul

A trachedia, pintura de Picasso

O período azul de Picasso representa a emerchenzia d'o pintaire de Malaga como un chenio. Dica iste tiempo, eba estato esperimentando amplamén ta espresar a suya sensibilidá, fendo prebatinas erraticas, pintando telas más u menos realistas, pero perén sentindo una insatisfazión con una traza combenzional d'aguaitar l'arte y o mundo d'a pintura. Picasso yera un inconformista, un campasolo podérbanos dizir, y siempre yera prebando de trobar nuebos camins ta espresar o suyo rebutién mundo interior, a suya chenialidá.

Entre 1901 y 1904 Picasso pinta una serie de treballos do a color azul predomina; ixe ye o siñal más ebidén d'o tiempo conoxito como lo "período azul de Picasso". O espresionismo y o simbolismo s'achuntan aquí ta dar traslau d'un estato de mente y d'unos sentimientos que afeutan a o pintaire en ixas añadas. Ya eba marchato de Barcelona ta París ta amillorar en o suyo camín artistico, encara que ritornó asobén a o cap i casal en ixe tiempo. No yera encara famoso ni mesmo conoxito y no disposaba de guaires diners. Yera simplamén un pintaire más luitando ta ganar-se a bida, prebando d'ubrir-se un troco y un puesto en a capital parisenca en o no guaire fázil mundo de l'arte.

Pero claramén un feito clau ta el en ixa epoca, y que no bi ha duda que determinó alabez o camín que prenerba o suyo arte, estió a muerte (cometendo suizidio) d'o suyo amigo Carles Casagemas (1881-1901), artista, y que tamién eba biachato a París ta continar a suya obra. Ista muerte representó un debastador mallazo ta Picasso, que fizo que dentrase en una funda malenconía y reflesión.

Picasso pintó "A trachedia" en 1903. Ista pintura reflexa muito bien as trachicas consecuenzias d'a pobreza en una familia; muitas cosetas son aquí simbolicas, y de siguro a color azul, que en gran mida aduya a debuxar intensamén ixa sensazión miseriosa que emboira toda la eszena.

Perén me cuacó lo período azul de Picasso. Mesmo cuan yera nino asabelas begadas quedé enluzernato con ixas pinturas plenizas d'una fuerza rebutita de poder. Tamién m'ha cuacato siempre o período rosa de Picasso, posterior a l'azul. Aquí beyemos un sustanzial cambeo d'autitú debán d'a bida; a sensibilidá d'o pintaire cambea ostensiblemén y amanexe una bisión d'o mundo diferén, en do lo goyo tien tamién o suyo puesto; ye allora que podemos beyer aparixer en o mundo de l'artista arlequins, saltimbanquis... Pero ixa ya ye una atra istoria.

Chuan Chusé Bielsa

28/06/09

Fuellas altas

Fuellas altas

Fuellas altas
Creditos: © Amber No.2 / va-deam

Oras que, a begatas,
fuyen d'o tiempo,
tobamén, como fuellas
altas y bolando, eternamén bibas,
combertindo-sen en lusco
rosato, en gata adormita,
en libro amorosiato,
en flors con perfumes
de países d'amor,
en beso a la luz
y labios de chobentù,
en airera que canta
sobre árbols d'o paradiso,
en airera que ba dispertando
as auguas perditas,
as auguas d'a mar
que en o cabo d'o tiempo acubillan
o gran tresoro que buscamos,
tot ixo que aimamos y que nunca
no trobamos,
tot ixo que somos
y soniamos.

Chuan Chusé Bielsa

17/06/09

Bels poemas curtos

Casetica en o disierto

Disierto en primabera
Foto: Chuan Chusé Bielsa

Dimpués d'a plebida
en os disiertos: a frescor
d'a canta de bel paxaro.

◊ ◊ ◊ ◊ ◊

O silenzio d'os campos
amaga en sulcos una simién
u estrela: a paz que aimamos.

◊ ◊ ◊ ◊ ◊

Qué irreyal agora
tot ixo que no apunta
enta lo eterno.

Chuan Chusé Bielsa